خیار

خیار گیاهی از تیره‌ی کدوییان، بومی هندوستان و جزو میوه‌هایی است که به‌صورت خام مصرف می‌شود و ارزش تغذیه‌ای بالایی دارد. همچنین به‌صورت خیار شور و تا حدودی خیار ترشی فرآوری می‌شود. خیار هم در فضای باز و هم در گلخانه کشت می‌شود که در صورت کشت گلخانه‌ای می‌توان ۲بار در سال خیار را کشت کرد.

تاریخچه:

خیار تاریخچه‌ای خیلی قدیمی دارد حدود ۵۰۰۰ سال و خاستگاه آن هندوستان است. گسترش آن از هند به‌طرف شرق چین و غرب آسیا، شمال آفریقا و سپس به دیگر نقاط اروپاست. کولومبوس خیار را در سال ۱۴۹۴ در هایتی کشت کرد و در سال ۱۵۳۹ خیار را به آمریکا برد.

اعتقاد بر این است که مبدأ اصلی خیار ناحیه‌ای در کوهپایه‌های هیمالیا در آسیاست. واریته ی وحشی خیار hardwickii هنوز در آنجا می‌تواند یافت شود. این واریته خیلی کوچک، تلخ و دارای میوه‌های خاردار است و کاملاً قابل‌ مقایسه با c. sativus است.

اکولوژی خیار:

خیار به آب‌وهوای گرم نیاز دارد، در مناطق سرد در گلخانه‌ها رشد می‌کند و فقط در طول تابستان می‌تواند در فضای باز رشد کند. مطلوب ترین دما جهت رشد حدود ۳۰ و دمای مطلوب شبانه ۱۸ تا ۲۱ درجه سانتی‌گراد است. کمترین دما برای رشد مطلوب ۱۵ درجه سانتی‌گراد است.

ارقامی که برای ترشی استفاده می‌شوند معمولاً به دماهای پایین‌تر سازگارتر هستند. حساسیت به طول روز در ارقام مختلف متفاوت است. روزهای کوتاه معمولاً رشد رویشی را بهبود می‌بخشد و باعث تولید گل‌های ماده می‌شود. برای عملکرد مطلوب شدت نور بالا موردنیاز است.

خیار به مقدار نسبتاً زیادی آب نیاز دارد اما نمی‌تواند آب‌گرفتگی را تحمل کند. در سطح برگ زیاد رطوبت نسبی پایین منجر به تبخیر زیاد گیاه می‌شود، درنتیجه آبیاری کافی خیلی مهم است. رطوبت نسبی بالا منجر به ایجاد سفیدک دروغی می‌شود. خاک باید حاصلخیز باشد و به‌خوبی زهکشی شده باشد و دارای اسیدیته ۶ تا ۷ باشد. در مناطق گرمسیری آفریقا، ارتفاعات تا ۲۰۰۰ متر برای کشت خیار مناسب است. (Robinson and Decker-Walters ۱۹۹۷)

خیار خاردار:

خیار خاردار واریته ای از خیارها است که معمولاً ۵۵ روز پس از کشت به میوه دهی می‌رسد. این واریته بسیار پر محصول بوده و میوه‌ها هنگام رسیدن تقریباً سایز یکسانی دارند. همچنین این واریته مقاوم به بیماری‌هایی مانند موزاییک خیار می‌باشند. میوه‌های این واریته دارای خارهای برجسته‌ای روی پوست بوده و بافتی ترد و اسفنجی دارند و این خیار معمولاً جهت درست کردن خیار شور به کار می‌رود.

در ایران خیار خاردار اکثراً در یزد و جیرفت در گلخانه‌ها کشت می‌شود.در استان یزد ارقام پر گل رومینا و دریا و در جیرفت ارقام سلینوس و کیو و اسپاینی که تک‌گل‌اند بهترین ارقام برای کشت هستند. عملکرد آن بسته به رقم ۸۰ تا ۱۰۰ تن در هکتار است.

خیار خاردار اوایل مهر تا اسفندماه کشت می‌شود و بهترین بازار آن در دی‌ماه است.

کاشت و مدیریت:

کشت روی پشته‌ها باعث بهبود زهکشی می‌شود که مخصوصاً در فصول بارندگی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. استفاده از مالچ پلاستیکی باعث کنترل علف‌های هرز و مدیریت آسان‌تر آب می‌شود، همچنین در مراحل اولیه به کاهش جمعیت حشرات کمک می‌کند. کنترل علف‌های هرز تا وقتی‌که گیاه کاملاً سطح خاک را بپوشاند ضروری است. ابزار نگه‌دارنده (مثل استفاده از نخ، چوب و…) به‌طورکلی می‌تواند کیفیت میوه‌ها را بهبود بخشد و از طریق گردش بهتر هوا در بین بوته‌ها می‌تواند بیماری‌ها را کاهش دهد و برداشت را آسان‌تر می‌کند. آبیاری با فواصل کم موردنیاز است، سطح بالایی از رطوبت خاک باید در طول دوره رشد حفظ شود.

استفاده از آبیاری قطره‌ای برای استفاده بهینه و یکنواخت از آب موجود توصیه می‌شود. کودها را می‌توان در سیستم قطره‌ای گنجاند. خیار به‌خوبی به کودها پاسخ می‌دهد.

ریزمغذی‌ها همچنین برای رشد مناسب ضروری هستند. کمبود آن‌ها می‌تواند منجر به تأثیرات مخرب شدید در گیاه و میوه شوند و درنتیجه منجر به کاهش عملکرد شود.

جهت رشد شاخه‌های جانبی ممکن است نوک شاخه اصلی قطع شود. در گیاهان با رشد رویشی خیلی قوی، شاخه‌های جانبی ممکن است بعد از تشکیل اولین میوه‌ها هرس شوند تا تولید گل و برگ را محدود کنند. کاربرد زیاد کود N موجب بهبود رشد ساقه و تولید گل‌های نر می‌شود.

تکثیر خیار:

خیار توسط بذر تکثیر می‌شود. وزن هزار دانه‌ی خیار دامنه‌ای از ۲۵ تا ۳۵ گرم است. در طول آماده‌سازی خاک جهت بهبود جوانه‌زنی اضافه کردن کودهای ارگانیک (حدود ۲۵ تا ۳۵ کیلوگرم در هکتار) لازم است که بستگی به روش کاشت دارد.

برای هر هکتار حدود ۱ تا ۳ کیلوگرم بذر لازم است که بستگی به روش کاشت دارد. کشت مستقیم که هنوز معمول است و بیشتر در فضای باز معمول است به مقدار بذر بیشتری نیاز دارد. کشت به‌صورت نشاء باعث کمتر شدن مصرف بذر می‌شود و همچنین منجر به یکدست شدن محصول خواهد شد.

در مزارع مناطق گرم، نشاها می‌توانند بعد از ۷ روز یا در مرحله‌ی ۲ برگ حقیقی آماده‌ی انتقال شوند، اما در مناطق سردتر یا برای تولید گلخانه‌ای، نشاها با سن بالاتر از ۳۰ روز قابل‌انتقال هستند. وقتی‌که کاشت به‌صورت مستقیم باشد بذرها روی تپه‌ها با فاصله ۹۰ تا ۱۲۰ سانتی‌متر و چندین بذر در هر کپه کشت می‌شوند، سپس به ۲ تا ۳ گیاه تنک می‌شوند، یا در ردیف‌های ۱ تا ۲ متری با فاصله ۳۰ سانتی‌متری از یکدیگر کاشته می‌شوند.

وقتی محصولات در زمین کشت می‌شوند فاصله‌ها عریض‌تر در نظر گرفته می‌شود، درحالی‌که برای محصول گلخانه‌ای کشت‌های نزدیک‌تر می‌تواند استفاده شود. همچنین در کشت خیار جهت ترشی گیاهان نزدیک‌تر کشت می‌شوند (حدود ۲۵۰۰۰۰ گیاه در هکتار).

آفات و بیماری‌های خیار:

آفات و بیماری‌های زیادی می‌توانند در تمام مراحل توسعه‌ی خیار تأثیرگذار باشند. بیماری‌های برگی که می‌توانند منجر به زیان‌های جدی در خیار شوند عبارت‌اند از:

بیماری‌های قارچی مانند سفیدک دروغی

سفیدک پودری

آنتراکنوز لکه برگی

بلایت ساقه و بیماری‌های باکتریایی مانند برگ زاویه‌ای

آنتراکنوز همچنین موجب ایجاد لکه روی میوه‌ها می‌شود. گردش خوب هوا و اسپری قارچ‌کش‌های سیستمیک مانند متالاکسیل می‌تواند گسترش این بیماری‌ها را کاهش دهد. این قارچ‌کش‌ها می‌توانند با طیف گسترده‌ای از قارچ‌کش‌ها مانند اکسی کلرور مس یا مانکوزب به‌طور متناوب استفاده شوند(دوره کارنس حتما رعایت شود).

پژمردگی های دیگر در خیار ممکن است به وسیله‌ی بیماری‌های خاک زاد ایجاد شوند مانند پژمردگی فوزاریومی یا پژمردگی باکتریائی که به‌وسیله‌ی سوسک‌های خیار انتشار می‌یابند.

در کشت‌های محافظت‌شده در کشورهای معتدل مخصوصاً کره و ژاپن پیوند خیار بر روی ارقام مقاوم مانند Cucurbita ficifolia Bouche اغلب برای جلوگیری از بیماری‌های ناشی از خاک مانند پوسیدگی ریشه ناشی از قارچ F. Oxysporum و Phomopsis sclerotioides استفاده می‌شود.

 خیار مستعد بوته میری است، درنتیجه گیاه چه ها خیلی زود بعد از جوانه‌زنی می‌میرند که بوته میری اغلب وقتی‌که خاک خیلی ضعیف است یا خوب زهکشی نشده باشد اتفاق می‌افتد و می‌تواند توسط چندین قارچ ایجاد شود، به‌عنوان‌مثال پیتیوم یا فیتوفترا که بعضی از آن‌ها همچنین می‌توانند باعث پوسیدگی ریشه در گیاهان مسن شوند.

صدمه به میوه می‌تواند به‌وسیله‌ی Scab, یک قارچی که به برگ‌ها نیز حمله می‌کند، ایجاد شود. در ارقام حساس به‌واسطه‌ی، پوسیدگی نرم باکتریایی (Erwinia)، پوسیدگی فیتوفترایی میوه (Phytophthora capsici) و پوسیدگی شکمی (Rhizoctonia solani) صدمه می‌بینند.

مقاومت به زخم به‌طور وسیعی در دسترس است؛ تا از پوسیدگی‌های نرم و دیگر پوسیدگی‌های میوه جلوگیری کند. میوه‌ها باید با احتیاط برداشت شوند که تا حد امکان از آسیب به آن‌ها جلوگیری شود. زخم‌های روی میوه اولین نقاط در معرض آلودگی هستند.

پوسیدگی شکمی یک بیماری خاک زاد است و در مکان‌هایی که میوه‌ها با خاک در تماس هستند ایجاد می‌شود درنتیجه باید از تماس میوه با خاک جلوگیری کرد، برای مثال استفاده از سیستم مالچ می‌توان از بروز این بیماری جلوگیری کنید.

دیگر بیماری‌های قارچی مشاهده‌شده در مناطق گرمسیری آفریقایی عبارت‌اند از آلترناریا، سرکوسپورا، اسکلروتیوم.

ویروس‌هایی که معمولاً در خیار یافت می‌شوند و می‌توانند باعث کاهش قابل‌توجهی در عملکرد در مناطق گرمسیری شوند شامل: ویروس موزاییک خیار (CMV)، ویروس زرد موزاییک خیار (ZYMV)، ویروس حلقوی پاپایا (PRSV) و دامنه‌ای از ویروس‌هایی که توسط سفید بالک‌ها منتقل می‌شوند.

نماتد ‌Meloidogyne spp به‌طور وسیعی رشد گیاه را تحت تأثیر قرار می‌دهد و منجر به پژمردگی شده و عملکرد گیاه را کاهش می‌دهد. جهت جلوگیری از بیماری‌های خاک زاد و نماتد و ویروس توصیه کلی رعایت تناوب کشت و جلوگیری از کشت پی‌درپی خیار در یک زمین خاص است.

بیماری‌هایی مانند لکه زاویه‌ای، اسکاب (زخم روی میوه)، آنتراکنوز و فیتوفترا می‌توانند بذر زاد هم باشند. استفاده از بذرهای فاقد بیماری یا تیمار شده با مواد شیمیایی مانند قارچ‌کش‌ها و حشره‌کش‌های مخصوص بذر می‌تواند از این بیماری‌ها جلوگیری کند و حمله‌ی حشرات و سطح ریسک را به‌طور قابل‌ملاحظه‌ای کاهش دهد.

برای اکثر بیماری‌ها و ویروس‌ها ارقام مقاوم در دسترس هستند.

شته‌ها، سفید بالک‌ها، تریپس ها و مگس‌های مینوز حشراتی هستند که موجب مشکلات زیادی در خیار می‌شوند، به این دلیل که علاوه بر خسارتی که خودشان توسط تغذیه از گیاه ایجاد می‌کنند، می توانند به عنوان ناقل ویروس‌ها یا بیماری‌ها عمل می‌کنند.

سوسک‌ها، جوندگان برگ، کرم خربزه، پروانه‌ی پیرالید و عنکبوت قرمز ممکن است موجب خسارت روی برگ‌ها شوند. مگس میوه ممکن است باعث پوسیدگی میوه شود. ارقام فاقد تلخی نسبت به ارقام تلخ به آسیب توسط عنکبوت قرمز حساس‌ترند.

انواع بذر خیار:

خیار به لحاظ شکل میوه خیار معمولی (بیت آلفا)، خیار خاردار، خیار مینی یا خیار شوری، خیار کشیده تقسیم می‌شود. همچنین به لحاظ نحوه رشد و فضای مناسب برای کشت، به دو نوع تقسیم می‌شوند: بذرخیار فضای باز و بذر خیار گلخانه ای تقسیم بندی می‌شود.